Ionawr 2026
Gwella darpariaeth iechyd yn y Canolbarth
Cynigion i ohirio triniaeth i gleifion Powys yn ysbytai Lloegr
Ers mis Gorffennaf 2025 ymlaen, mae rhai cleifion ym Mhowys wedi bod yn aros yn hirach na chleifion o Loegr wrth gael eu trin mewn ysbytai yn Lloegr. Mae hyn wedi arwain at gleifion o Bowys yn wynebu mynediad arafach at driniaeth yn ysbytai Lloegr er gwaetha'r capasiti sydd ar gael.
Dywedodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys fod angen cymryd y camau ychwanegol hyn i allu fforddio gweithio o fewn eu gallu ac ymateb i'r disgwyliadau ariannol a nodwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae hyn wedi golygu bod gofyn i ysbytai yn Henffordd, Amwythig, Telford a Chroesoswallt weithredu yn unol â thargedau perfformiad GIG Cymru, gan arafu triniaeth i gleifion Powys.
Dydy pob ysbyty yn Lloegr ddim wedi cytuno i weithredu'r hyn sy'n rhestr aros ar wahân i gleifion Cymru, i raddau. Mae trafodaethau rhwng Bwrdd Iechyd Addysgu Powys ac ymddiriedolaethau Ysbytai yn Lloegr yn parhau ar hyn o bryd.
Yn fy marn i, mae gofyn i ddarparwyr iechyd yn Lloegr arafu'r broses o ddarparu gofal i gleifion Powys, er bod digon o gapasiti, yn anfaddeuol. Nid yw'n dderbyniol bod cleifion Powys yn cael eu trin fel dinasyddion eilradd.
Rwyf wedi codi'r mater hwn yn aml yn y Senedd. Gofynnais i'r Llywodraeth sicrhau bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn cael ei ariannu'n ddigonol i gyrraedd targedau amser aros Lloegr ar gyfer trigolion Powys sy'n cael eu cyfeirio dros y ffin.
Y tro cyntaf i mi godi'r mater hwn gyda'r Prif Weinidog, roeddwn yn falch ei bod hi'n cytuno bod y sefyllfa yn annerbyniol. Dilynais fy sylwadau gyda llythyr ffurfiol. Yn anffodus, roedd ymateb Llywodraeth Cymru yn gwbl annilys. O ystyried bod y Prif Weinidog wedi ymateb droeon gan ddweud bod y sefyllfa yn annerbyniol, y cwestiwn a ofynnais iddi hi a'r Gweinidog Iechyd yw a fyddai'r Llywodraeth yn sicrhau bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn cael ei ariannu i'r pwynt lle y gall brynu capasiti gofal iechyd yn Lloegr yn seiliedig ar amseroedd aros Lloegr.
Ni wnaeth y Llywodraeth ateb y cwestiwn hwn ac, yn hytrach, cadarnhawyd bod arian wedi'i ddarparu i gyrraedd targedau amser aros llawer arafach Cymru. Er bod Llywodraeth Cymru yn dweud nad yw'r sefyllfa yn dderbyniol, y gwir amdani yw eu bod nhw'n derbyn y bydd cleifion Powys yn aros yn hirach na chleifion o Loegr - hyd yn oed pan fyddan nhw’n cael eu trin yn yr un ysbyty ac yn cael eu gweld gan yr un gweithwyr iechyd proffesiynol, a hynny am eu bod nhw'n byw ym Mhowys.
Rwy'n parhau i graffu ar safbwynt Llywodraeth Cymru; allan nhw ddim ei chael hi ddwy ffordd, gan ddweud nad yw'r sefyllfa yn dderbyniol, pan mai nhw sy'n gyfrifol yn y pen draw am gleifion GIG Cymru a Phowys.
Mae rhagor o wybodaeth ar gael ar wefan Bwrdd Iechyd Addysgu Powys
Cyfleuster iechyd newydd yn y Canolbarth
Wedi blynyddoedd lawer o ymgyrchu, bydd ysbyty a chyfleuster iechyd newydd yn cael eu hadeiladu yn y Drenewydd gan weithio ochr yn ochr â'r rhwydwaith presennol o ysbytai cymunedol yn nhrefi Machynlleth, Llanidloes a'r Trallwng; yn ogystal ag ysbytai cyffredinol dosbarth o amgylch ein ffiniau. Bydd hyn yn sicrhau ein bod ni'n derbyn y driniaeth gywir yn llawer nes at adref.
Mae'n rhwystredig bod cynlluniau'n symud ymlaen yn arafach na'r hyn a ragwelwyd yn wreiddiol.
Bwrdd Iechyd Addysgu Powys a Chyngor Sir Powys sy'n arwain Rhaglen Les Gogledd Powys. Bydd angen i Lywodraeth Cymru, sydd wedi ymrwymo ei chefnogaeth i'r ysbyty a'r cyfleuster newydd yn y gorffennol, gymeradwyo cynlluniau yr un fath.
Hefyd, mae Cyngor Sir Powys wrthi'n datblygu cynlluniau i godi ysgol newydd ar gyfer Ysgol Calon y Dderwen, sydd wedi'i lleoli ar hyn o bryd lle bydd canolfan iechyd newydd arfaethedig y Drenewydd.
Er fy mod i'n falch o weld ymrwymiad parhaus yr holl sefydliadau i'r prosiect a'r ganolfan newydd sbon, mae’r arafwch wedi bod yn siom. Bellach, mae'r prosiect wedi'i gynllunio i'w gyflawni fesul cam, yn hytrach nag mewn un cam, gyda'r cyfleusterau a'r adeiladau newydd yn cymryd mwy o amser na'r disgwyl yn wreiddiol.
Dydw i ddim yn credu bod Llywodraeth Cymru, Cyngor Sir Powys, na'r Bwrdd Iechyd wedi bwrw iddi gyda'r cynlluniau mor gyflym â’u haddewidion cychwynnol. Ddiwedd 2025, cyflwynodd y Bwrdd Iechyd a Chyngor Sir Powys gais am gyllid ac Achos busnes wedi'i ddiweddaru i Lywodraeth Cymru ar gyfer Cam Un o ddatblygiad y campws. Bydd y Cam hwn yn canolbwyntio ar agwedd gymunedol a gofal sylfaenol y prosiect, ac ar ddatblygu cyfleusterau newydd o'r radd flaenaf ar y campws. Gallai'r gwaith o adeiladu'r cam cyntaf ddechrau yn 2027/2028, ar gyfer yr agoriad yn 2029.
Byddai gwasanaethau Cam Un yn cynnwys:
- canolfan iechyd menywod
- gwasanaethau i blant a phobl ifanc
- darpariaeth iechyd meddwl i blant ac oedolion
- clinig ar gyfer gwasanaethau gofal sylfaenol a chymunedol
- mannau y gellir eu harchebu ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau lles yn y gymuned
- siop un stop i gael gwybodaeth am fyw'n iach
- cyfleusterau hyfforddi ar gyfer gweithlu gofal iechyd a gofal cymdeithasol y dyfodol
- cyngor a chymorth ar dai, gan gynnwys i'r rhai sy'n ddigartref.
Rwy'n falch bod cam un yn mynd rhagddo nawr. Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn www.powyswellbeing.wales. Dyma gam cyntaf y prosiect aml-gam i wella gwasanaethau iechyd a lles ar draws Gogledd Powys.
Mae'r criw wrthi'n gweithio ar geisiadau cyllid ar gyfer y cam nesaf. Mae hyn yn cynnwys cyfleusterau newydd ar gyfer gwasanaethau sy'n cael eu darparu ar hyn o bryd yn Ysbyty Sir Drefaldwyn yn y Drenewydd, ac ehangu'r ystod o wasanaethau diagnostig a thriniaeth sydd ar gael yng Ngogledd Powys; yn ogystal â lleihau'r angen i deithio i ysbytai acíwt y tu allan i'r sir ar gyfer rhai triniaethau. Rydw i, ynghyd â'r Bwrdd Iechyd a'r Cyngor yn parhau i ganolbwyntio'n gadarn ar sicrhau ymrwymiad Llywodraeth Cymru bob cam o'r ffordd.
Rwy'n parhau i gefnogi'r prosiect ac yn awyddus i weld y cyfleuster newydd yn arwain at wasanaethau iechyd a lles gwell a hanfodol yn ein hardal; gydag archwiliadau iechyd ac apwyntiadau gwell yn cael eu cynnig yn lleol, a mwy o fân lawdriniaethau yn cael eu cyflawni ym Mhowys yn hytrach na gorfod teithio y tu allan i'r sir.
Camau i ddiogelu Gwasanaethau Strôc Acíwt yn Ysbyty Bronglais, Aberystwyth
Mae'r cynigion sy'n cael eu hystyried gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yn cynnwys camau posibl i israddio gwasanaethau strôc ym Mronglais, cam a fyddai'n cael goblygiadau dinistriol i gleifion y Canolbarth.
Mewn opsiynau sydd wedi'u cyflwyno gan y bwrdd iechyd, byddai Ysbyty Bronglais yn dod yn ysbyty 'Trin a Throsglwyddo' ar gyfer cleifion strôc. Byddai hyn yn golygu y byddai cleifion wedyn yn cael eu trosglwyddo i ysbyty arall yn ardal bwrdd iechyd Hywel Dda.
Mewn cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd yn 2025 yn y Neuadd Fawr, Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth, daeth tua 400 o bobl ynghyd o bob cwr o'r rhanbarth i leisio eu pryderon. Cafwyd consensws cryf yn y cyfarfod y bydd bwriad i gael gwared ar yr Uned Strôc ym Mronglais a'r newid i fodel 'Trin a Throsglwyddo' , sef cludo cleifion i Ysbyty'r Tywysog Phillip (Llanelli) neu Ysbyty Llwynhelyg (Hwlffordd), yn peryglu diogelwch a lles cleifion. Fe wnaeth y gynulleidfa, a oedd yn cynnwys cyn-glinigwyr, fynegi pryderon mawr bod y cynlluniau hyn yn anymarferol ac yn beryglus.
Cefais gyfle i gwrdd ag aelodau o grŵp ymgyrchu Achub Ysbyty Bronglais y tu allan i'r Senedd ym mis Hydref (2025) cyn dadl ar yr un diwrnod. Roeddwn i'n falch o'u hannerch nhw a rhoi llais iddyn nhw yn y ddadl ar lawr y Senedd.
Rydw i wedi cael y pleser o annerch y cyfarfodydd hyn ochr yn ochr â gwleidyddion eraill; gan dynnu sylw at y ffaith bod Uned Strôc Bronglais yn achub bywydau pobl y Canolbarth a thalu teyrnged i'r grŵp ymgyrchu 'Amddiffyn Gwasanaethau Bronglais'. Yn fy sylwadau i'r cyfarfodydd cyhoeddus ac yn y Senedd, pwysleisiais pa mor bwysig yw'r ffaith bod aelodau'r teulu yn gallu ymweld â'u hanwyliaid sy'n gwella o strôc ac y byddai teuluoedd o ardaloedd fel Llanidloes neu Fachynlleth yn wynebu taith nôl a mlaen o bedair awr i gefnogi perthnasau yn ystod cyfnod pwysig eu hadferiad.
Mae'n gwbl afresymol disgwyl bod cleifion o Bowys sydd wedi dioddef strôc yn cael eu trosglwyddo i Hwlffordd neu Lanelli. Mae pob awr yn hanfodol yn dilyn strôc a byddai'r holl opsiynau a gynigir ar hyn o bryd yn golygu na fyddai gan breswylwyr fynediad at ofal strôc amser-critigol. Byddai hyn unwaith eto'n golygu mai cleifion Powys fyddai’n dioddef.
Byddaf yn parhau i godi'r mater hwn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Jeremy Miles AS, ac, fel y nodais iddo yn y ddadl yn y Senedd ym mis Hydref, mae'r Gymdeithas Strôc wedi annog ailystyried y cynigion hyn. Mae gormod o lawer yn y fantol i gael hyn yn anghywir. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru, a'r Byrddau Iechyd dan sylw i sicrhau nad ydyn nhw'n anwybyddu cleifion Powys a'u bod nhw'n addo mynediad at wasanaethau strôc hanfodol.
Newidiadau i Ysbyty Llanidloes ac ysbytai bwthyn eraill
Cytunodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn 2025 i barhau â'r newidiadau dros dro i'r gwasanaeth a gyflwynwyd ym mis Rhagfyr 2024.
Cytunodd y Bwrdd i gynnal y model presennol ar sail dros dro pellach. Fel rhan o’r model, byddai unedau cleifion mewnol yn Llanidloes a Bronllys yn parhau i ganolbwyntio ar gleifion a aseswyd fel rhai 'sy'n barod i fynd adref', gydag unedau cleifion mewnol yn y Drenewydd ac Aberhonddu yn parhau i ganolbwyntio ar gleifion sydd angen gofal adsefydlu mwy arbenigol.
Bydd hyn yn golygu israddio gwasanaethau yn Ysbyty Coffa Rhyfel Llanidloes. Dywedodd y bwrdd iechyd fod y newidiadau dros dro wedi'u cyflwyno i fynd i'r afael â heriau sylweddol yng nghynaliadwyedd gwasanaethau GIG lleol.
Bydd y newidiadau dros dro yn parhau ar waith dros y misoedd nesaf wrth i raglen arall sy'n edrych ar ddyfodol gwasanaethau barhau.
Cyhoeddodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys newidiadau dros dro arfaethedig i'r ddarpariaeth gwasanaethau mewn ysbytai bwthyn lleol am y tro cyntaf yn 2024. Roedd pryder arbennig ynglŷn ag israddio gwasanaethau yn Ysbyty Llanidloes. Mynychais gyfarfod cyhoeddus yn Llanidloes ar y pryd, yng nghwmni trigolion y dref a'r cyffiniau.
Yn ogystal â'r cannoedd o aelodau o'r cyhoedd a gododd eu pryderon am gynlluniau'r Bwrdd Iechyd i newid y ddarpariaeth gwasanaethau yn Ysbyty Llanidloes, roedd hefyd yn amlwg bod meddygon teulu ddoe a heddiw, a gweithwyr iechyd proffesiynol lleol eraill yn gwrthwynebu cynlluniau'r Bwrdd Iechyd. Rwy'n poeni y bydd yr hyn y mae'r Bwrdd Iechyd yn dal i gyfeirio ato fel newid dros dro i'r ddarpariaeth, yn troi’n newid parhaol. Ar ben hynny, rwy'n poeni y bydd israddio gwasanaethau yn ei gwneud hi'n anoddach cadw a recriwtio staff.
Rwyf wedi codi ein pryderon yn uniongyrchol yn y Senedd a chyda Gweinidogion sawl gwaith. Dydy’r ffaith bod y cynlluniau israddio hyn yn cael eu llywio gan gyfyngiadau ariannol ddim yn ennyn hyder.
Pan wnes i bwyso ar y Prif Weinidog ynglŷn â’r mater hwn, awgrymodd fod newidiadau i wasanaethau yn rhan o gylch gwaith byrddau iechyd lleol, gan bellhau Llywodraeth Cymru o'r realiti sy'n wynebu ein hysbytai. Ond credaf fod cyfrifoldeb ar Lywodraeth Cymru i ariannu Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn ddigonol.
Byddaf yn parhau i godi ein pryderon yn y Senedd a chyda'r Bwrdd Iechyd.
Darpariaeth gwasanaeth argyfwng newydd yn Amwythig
Mae'r gwaith adeiladu yn mynd rhagddo ers 2024, fel rhan o gynllun i'w sefydlu fel y prif ysbyty brys ar gyfer Gogledd Powys, Swydd Amwythig, Telford a Wrekin. Mae hwn yn ddatblygiad cyffrous i ni yn y Canolbarth gan y bydd yn golygu mynediad at ofal brys gwell yn Amwythig sy'n achub bywydau.
Mae'r gwasanaethau a gynlluniwyd yn fwy arwyddocaol nag adran damweiniau ac achosion brys safonol. Mae hefyd yn golygu bod gwasanaeth cleifion mewnol i Fenywod a Phlant dan law ymgynghorydd, yn ogystal ag adran y Pen a'r Gwddf, Gofal Critigol a'r Uned Strôc yn dychwelyd i Amwythig.
Bydd Ysbyty’r Royal Shrewsbury yn arbenigo mewn Gofal Brys, tra bydd Ysbyty’r Princess Royal yn Telford yn dod yn Ganolfan Gofal wedi'i Gynllunio, gyda'r ddau ysbyty yn dod yn ganolfannau gofal brys 24 awr.
Yn ystod ymweliad, cefais gyfle i weld y gwaith sydd wedi dechrau ar yr estyniad pedwar llawr newydd i gefnogi'r gwasanaethau hyn. Mae’n siwr y bydd ymwelwyr â’r ysbyty eleni wedi sylwi ar y gwaith ac wedi profi peth tarfu, wrth i'r gwaith adeiladu fynd rhagddo i wireddu'r gwelliannau hyn.
Bydd y cynlluniau’n lleihau amseroedd aros cyfredol adrannau A&E yn y ddau ysbyty, yn ogystal ag amseroedd trosglwyddo cleifion o ambiwlansys. Bydd y newidiadau a'r buddsoddiad yn helpu'r Ymddiriedolaeth i barhau i wynebu ei heriau ehangach a gwneud y diwygiadau angenrheidiol i ddenu ymgynghorwyr a chlinigwyr o'r radd flaenaf.
Sicrhau mynediad teg at ddeintyddiaeth y GIG
Fel llawer ar draws ein hardal, rwy'n dal i boeni'n arw am yr heriau parhaus sy'n wynebu deintyddiaeth y GIG yn Sir Drefaldwyn. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, rydyn ni wedi colli contractau deintyddol y GIG yn y Drenewydd a'r Trallwng, gan arwain at gyfnodau heb ddeintydd llawn amser y GIG yn y naill dref neu'r llall. Sefyllfa sydd wedi gorfodi preswylwyr i deithio pellteroedd afresymol - weithiau hyd at ddwy awr a hanner o daith gron - ar gyfer hyd yn oed y gofal deintyddol mwyaf sylfaenol. Mae hyn yn gwbl annerbyniol yn yr unfed ganrif ar hugain.
Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi contract deintyddol newydd, a fydd yn dod i rym ym mis Ebrill 2026. Dyma'r ailwampiad sylweddol cyntaf o'r system mewn dau ddegawd. Mae'r model presennol yn ei gwneud yn ofynnol i ddeintyddion alw pob claf yn ôl bob chwe mis, waeth beth fo'r angen clinigol.
O dan y contract newydd, bydd apwyntiadau yn seiliedig ar ofynion iechyd y geg unigol. Bydd cleifion sydd angen triniaeth weithredol neu gymorth i gynnal iechyd y geg da yn cael cynnig apwyntiadau amlach, tra bydd y rhai sydd â cheg iach yn gweld eu cyfnodau adalw yn cael eu hymestyn yn unol â chanllawiau clinigol ac asesiadau risg. Nod y newidiadau yw blaenoriaethu atal, pennu mwy o degwch o safbwynt taliadau, a symleiddio telerau contractau a thaliadau cleifion.
Er bod y newidiadau hyn yn addawol mewn egwyddor, mae profiad yn dweud wrthym fod y realiti yng nghefn gwlad Sir Drefaldwyn yn dra gwahanol i uchelgais y llywodraeth. Anaml iawn y mae datganiadau i'r wasg a dogfennau ymgynghori yn cofnodi cymhlethdodau darparu gofal ar draws cymunedau prin eu poblogaeth, sydd wedi'u hynysu'n ddaearyddol. Mae perygl gwirioneddol o hyd y gallai'r diwygiadau hyn arwain at fwy o anghydraddoldeb yn anfwriadol, gan adael ardaloedd gwledig ar ôl.
Mae cwestiynau difrifol yn parhau ynglŷn â sut y bydd y diwygiadau yn mynd i'r afael â'r heriau ymarferol sy'n unigryw i'r Gymru wledig: mwy o amseroedd teithio, dwysedd poblogaeth isel, cyfyngiadau seilwaith, a chostau uchel rhedeg clinigau ymhell o ganolfannau trefol. Mae llawer o ddeintyddion wedi mynegi pryderon bod y targedau perfformiad newydd heb eu profi ac y gallant achosi risg ariannol i bractisau. Mae Cymdeithas Ddeintyddol Prydain wedi rhybuddio bod rhai practisau eisoes yn ystyried lleihau eu hymrwymiad i'r GIG neu adael yn gyfan gwbl, gan na allan nhw fforddio cyrraedd targedau mewn ardaloedd lle mae angen mwy o amser ac adnoddau ar gleifion.
Mae angen mwy na datganiadau polisi llawn bwriadau da ar gymunedau gwledig fel Sir Drefaldwyn. Mae angen cynllun tryloyw, amserol arnom gan Lywodraeth Cymru. Pryd fydd pob preswylydd yn Sir Drefaldwyn yn gallu cael mynediad at ddeintydd y GIG yn eu tref eu hunain neu ardal gyfagos, heb wynebu amseroedd teithio hir a chostau diangen? Pryd fydd y dyddiau o ddeall nad oes gwasanaeth ar gael, neu mai dim ond darpariaeth hynod gyfyngedig sydd ar gael, yn dod i ben o'r diwedd?
Nid yw'n ddigon addasu telerau’r contract neu ffioedd cleifion yn unig. Rhaid i'r llywodraeth sicrhau bod y diwygiadau hyn yn cynnwys atebion pwrpasol ar gyfer cymunedau gwledig. Gallai mesurau ymarferol gynnwys defnyddio clinigau deintyddol symudol, darparu cymhellion wedi'u targedu i ddeintyddion sy'n gwasanaethu ardaloedd anghysbell, neu gyflwyno cymorthdaliadau i wrthbwyso'r costau ychwanegol o redeg gwasanaethau ymhell o ganolfannau poblogaeth mwy. Yn fwy na dim, rhaid i'r contract newydd fod yn ddigon hyblyg i atal clinigau gwledig rhag cael eu llethu gan dargedau afrealistig.
Yn y pen draw, nid cynnwys dogfennau ymgynghori sy'n bwysig i bobl, ond y gallu i gael gafael ar ofal deintyddol yn nes at eu cartref - heb faich teithiau hir a chostau uchel. Os yw'r contract hwn i lwyddo yng nghefn gwlad Cymru, rhaid i'r Llywodraeth wneud yn hytrach na dweud. Dim ond wedyn y bydd cymunedau gwledig yn teimlo eu bod nhw wir wedi'u cynnwys yn nyfodol deintyddiaeth y GIG, yn hytrach na chael eu gadael ar ôl unwaith eto.